Әлеуметтік жануар мен жеке тұлға арасындағы дилемма. Бұл тақырып – әлеуметтік психология мен жеке тұлғаның дамуындағы ең өзекті мәселелердің бірі.
Аристотель адамды «zoon politikon» (қоғамдық жануар) деп анықтағаннан бері, біздің өміріміз әлеуметтік топтармен тығыз байланысты. Алайда, қазіргі ақпараттық қоғам мен цифрлық жаңғырық-камералар (echo chambers) заманында тұлғаның өз «менін» сақтап қалуы экзистенциалды сынға айналды. Бүгінгі таңда жеке пікірді қорғау – бұл жай ғана мінез емес, бұл кәсіби және интеллектуалды деңгейдегі маңызды дағды.
1. Топтық қысымның табиғаты: Психологиялық тетіктер.
Топтық қысым немесе конформизм – бұл жеке адамның өз сенімдерін көпшіліктің пікіріне сәйкестендіру үрдісі. Психология тарихындағы Соломон Аштың эксперименттері көрсеткендей, адамдар тіпті ақиқат көз алдында тұрса да, топтан бөлініп қалмау үшін қате тұжырымды қолдауға бейім. Бұл неліктен болады? Әлеуметтік мақұлдау қажеттілігі: Біз биологиялық деңгейде шеттетілуден қорқамыз. Информациялық ықпал: «Көпшілік білсе, дұрыс айтып отырған шығар» деген жаңсақ сенім.
2. «Топтық ойлау» қаупі.
Зерттеуші ретінде айтарым, топтық қысым тек жеке адамға зиян келтіріп қоймайды, ол тұтас институттардың деградациясына әкеледі. Ирвинг Джанис сипаттаған «Топтық ойлау» феномені кезінде сыни талдау жоғалып, ұжым бірауыздан қате шешім қабылдайды. Жеке пікірдің болмауы – инновацияның тоқтауы мен тоқыраудың бастауы.
3. Жеке пікірді қорғаудың практикалық стратегиялары.
Топтық қысымға қарсы тұру – бұл агрессия емес, бұл ассертивтілік. Ол үшін келесі дағдыларды қалыптастыру шарт:
А) Когнитивті рефлексия.
Әрбір шешім қабылдар алдында өзіңізге сұрақ қойыңыз: «Бұл шынымен менің ойым ба, әлде мен жай ғана көпшіліктің ыңғайына жығылып тұрмын ба?». Өз құндылықтарыңыздың ішкі иерархиясын құру маңызды.
Ә) Дәлелді базаны нығайту.
Эмоцияға емес, фактілерге сүйеніңіз. Ғылыми этикада пікір – бұл аргументтермен бекітілген позиция. Егер сізде нақты деректер болса, топтың психологиялық қысымына төтеп беру жеңілірек болады.
Б) «Шайтанның адвокаты» әдісі.
Талқылау кезінде әдейі көпшілікке қарама-қайшы сұрақтар қою арқылы топты сыни ойлауға итермелеу. Бұл сізді «қарсы шығушы» емес, «сапаны бақылаушы» ретінде көрсетеді.
4. Тұлғалық тұтастық.
Жеке пікірді қорғау – бұл моральдық ерлік. Бұл қысқа мерзімді жайсыздыққа (топтың ренішіне) шыдап, ұзақ мерзімді бедел мен өзіне деген құрметті сақтау. Өз пікірі бар адамды топ басында жақтырмауы мүмкін, бірақ уақыт өте келе оған сарапшы ретінде арқа сүйейді.
Қорытынды:
Бұл аталған мәселе бізге тұлға болудың басты шартын еске салады: біз қоғамның бөлігіміз, бірақ біз қоғамның көшірмесі емеспіз. Зерттеуші ретінде түйіндейтінім – интеллектуалды еркіндік пен жеке пікірді қорғау дағдысы демократиялық қоғамның да, кәсіби табыстың да іргетасы.
Өз пікіріңізді айтудан қорықпаңыз. Көпшілік әрқашан ақиқатты иемденбейді, ақиқат көбіне жеке дауыстың батылдығынан басталады.